Και γιατί ο Ρουβικώνας έρχεται — μια κουβέντα για τη φιλοσοφία της διοίκησης ενός δήμου.
Της Κατερίνας Βλασσοπούλου
Ας ξεκινήσουμε από μια απορία που μοιάζει αφελής, αλλά δεν είναι. Όταν λέμε ότι «άλλαξε η διοίκηση» σε έναν δήμο, τι ακριβώς αλλάζει; Αλλάζει ο δήμαρχος, αλλάζουν κάποιοι αντιδήμαρχοι, αλλάζει ίσως η πλειοψηφία στο συμβούλιο. Κάτι όμως μένει σχεδόν πάντα το ίδιο: οι άνθρωποι που δουλεύουν στον δήμο. Οι υπάλληλοι στην καθαριότητα, στα γραφεία, στις τεχνικές υπηρεσίες. Αυτοί ήταν εκεί πριν έρθει ο νέος δήμαρχος και θα είναι εκεί όταν φύγει. Ο δήμαρχος εκλέγεται, αλλά ο δήμος — ως μηχανισμός, ως καθημερινή λειτουργία — δεν εκλέγεται. Είναι ένα σώμα που προϋπάρχει και επιβιώνει των εκλογών. Και η σχέση ανάμεσα στην αιρετή ηγεσία που έρχεται και προσπερνά, και στον μόνιμο μηχανισμό που μένει, είναι ίσως το πιο κρίσιμο και σιωπηρά παρακαμπτόμενο ζήτημα στη διοίκηση ενός δήμου.
Όταν ένας δημοτικός σύμβουλος «φεύγει», συνήθως δεν φεύγει στ’ αλήθεια. Αν απλώς ανεξαρτητοποιηθεί, κρατά την έδρα του και παραμένει στο συμβούλιο — αλλάζει μόνο το ότι δεν στηρίζει πια την παράταξή του. Η θέση του δεν αδειάζει, δεν αναπληρώνεται από κάποιον άλλον· μετακινείται απλώς από τη μία πλευρά στην άλλη. Πραγματική αντικατάσταση γίνεται μόνο όταν κάποιος παραιτηθεί ή χάσει την έδρα του — τότε τη θέση του παίρνει ο επόμενος σε ψήφους από τον ίδιο συνδυασμό. Γι’ αυτό και ο δήμος, τυπικά, προχωρά: το συμβούλιο παραμένει πλήρες, οι συνεδριάσεις συνεχίζονται. Αυτό που αλλάζει δεν είναι ο αριθμός των εδρών, αλλά οι ισορροπίες — και μαζί τους, η ευκολία με την οποία η διοίκηση βρίσκει την πλειοψηφία που χρειάζεται για να αποφασίσει.
Ο νέος δήμαρχος και ο παλιός μηχανισμός
Φανταστείτε έναν δήμαρχο που μόλις εξελέγη για πρώτη φορά. Έρχεται με ένα πρόγραμμα, με ιδέες, με τη βιασύνη κάποιου που ξέρει ότι η θητεία είναι σύντομη. Και βρίσκεται μπροστά σε έναν οργανισμό που λειτουργεί με τους δικούς του ρυθμούς, τις δικές του συνήθειες, τις δικές του μνήμες.
Πολλοί από τους υπαλλήλους προσλήφθηκαν ή ανέλαβαν θέσεις σε προηγούμενες θητείες, υπό άλλες δημοτικές αρχές. Δεν είναι «εχθροί» του νέου δημάρχου — είναι όμως διαμορφωμένοι από ένα παρελθόν που εκείνος δεν ελέγχει. Άλλοι έχουν δεθεί με συγκεκριμένους τρόπους δουλειάς. Άλλοι έχουν ζήσει τόσες αλλαγές διοίκησης που έχουν μάθει να περιμένουν: «κι αυτός θα περάσει». Αυτή η εύλογη επιφυλακτικότητα δεν είναι κακοπιστία. Είναι η φυσική αντίδραση ενός σώματος που έχει δει πολλές ηγεσίες να έρχονται και να φεύγουν.
Το αποτέλεσμα είναι μια ένταση που δεν φαίνεται στις ανακοινώσεις, αλλά καθορίζει τα πάντα: ο νέος δήμαρχος θέλει να κινηθεί γρήγορα· ο μηχανισμός κινείται με τον δικό του χρόνο. Και ανάμεσα στους δύο μπαίνει ένα ερώτημα που είναι, στην ουσία του, φιλοσοφικό: ποιος πραγματικά διοικεί τον δήμο;
Η λειτουργία των δήμων, χωρίς εύκολες ετικέτες
Εδώ χρειάζεται προσοχή, γιατί είναι εύκολο να γλιστρήσει κανείς στα γνωστά κλισέ.
Σε πολλούς δήμους οι υπηρεσίες λειτουργούν με λιγότερο προσωπικό απ’ όσο χρειάζονται. Ένα μεγάλο μέρος των εργαζομένων είναι συμβασιούχοι — άνθρωποι που δουλεύουν με την αβεβαιότητα του αν θα ανανεωθεί η σύμβασή τους τον επόμενο χρόνο. Άλλοι καλύπτουν κενά που άφησαν συνταξιοδοτήσεις χωρίς αντικατάσταση. Όταν μια υπηρεσία υπολειτουργεί, σπάνια φταίει ένας άνθρωπος που «δεν δουλεύει». Συνήθως φταίει ένα σύστημα που του ζητά να κάνει τη δουλειά τριών, με τη μισή σιγουριά για το αύριο.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά. Η πλευρά όπου ο υπάλληλος έχει βολευτεί, δεν τηρεί το ωράριό του, κωλυσιεργεί σε διαδικασίες — όχι από αδυναμία, αλλά ως τρόπο να εκφράσει τη διαφωνία του με τη διοίκηση, μια διαφωνία που μπορεί να πηγάζει και από τις δικές του πολιτικές προτιμήσεις. Και δεν είναι άγνωστες οι περιπτώσεις όπου μια τέτοια διαφωνία αναζητά συμμάχους έξω από τον δήμο — ακόμη και ομάδες έτοιμες να δώσουν θόρυβο και ένταση.
Δεν είναι θεωρητικά αυτά. Σε δήμους της Αττικής έχει συμβεί συνεδρίαση δημοτικού συμβουλίου να διακοπεί εν μέσω εντάσεων, ή ομάδες όπως ο Ρουβικώνας να κάνουν παρέμβαση σε δημαρχείο με αφορμή ένα εργασιακό ζήτημα — άλλοτε για τις συνθήκες δουλειάς των εργαζομένων, άλλοτε για μια απόφαση που τους θίγει.
Άσχετα με τις προθέσεις, η βία και η διακοπή μιας συνεδρίασης δεν είναι διάλογος, και δύσκολα λύνουν κάτι. Με αυτή την έννοια, η εισβολή σε ένα δημαρχείο ή η διακοπή ενός συμβουλίου δεν είναι απλώς ένα «επεισόδιο τάξης». Είναι ένας δείκτης. Μας λέει ότι κάπου, ανάμεσα στον πολίτη, τον εργαζόμενο και τη διοίκηση, η επικοινωνία έχει σπάσει. Το δημοτικό συμβούλιο, που υποτίθεται ότι είναι ο χώρος όπου λύνονται οι διαφορές με τον λόγο, γίνεται αντ’ αυτού ο τόπος όπου ξεσπούν.
Και εδώ τα δύο νήματα της ιστορίας μας ενώνονται. Ο σύμβουλος που ανεξαρτητοποιείται και ο εργαζόμενος που καλεί τη σύγκρουση μέσα στον δήμο μοιάζουν άσχετοι, όμως κάνουν στην ουσία το ίδιο πράγμα: ψάχνουν μια διέξοδο όταν ο κανονικός θεσμικός δρόμος τούς φαίνεται κλειστός. Ο ένας μετακινεί την έδρα του, ο άλλος ανεβάζει τους τόνους. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό που σπάει πρώτο δεν είναι η τάξη — είναι η αίσθηση ότι μέσα από τους θεσμικούς διαύλους μπορείς ακόμη να ακουστείς.
Της διοίκησης η φιλοσοφία
Όλα αυτά μας οδηγούν πίσω στο αρχικό ερώτημα, ιδωμένο τώρα πιο καθαρά. Η διοίκηση ενός δήμου δεν είναι απλώς το να παίρνεις αποφάσεις. Είναι το να καταφέρνεις να κινηθεί προς μια κατεύθυνση ένα σώμα που έχει τη δική του βαρύτητα, τη δική του μνήμη, τους δικούς του φόβους.
Ένας νέος δήμαρχος που νομίζει ότι αρκεί να εκλεγεί για να αλλάξει τα πράγματα, σύντομα ανακαλύπτει ότι η εξουσία στον δήμο δεν είναι κάτι που κατέχεις, αλλά κάτι που χτίζεις — μέρα τη μέρα, μέσα από τη σχέση εμπιστοσύνης με τους ανθρώπους που θα υλοποιήσουν τις αποφάσεις του. Χωρίς αυτή τη σχέση, και η καλύτερη απόφαση μένει στα χαρτιά.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η εμπιστοσύνη χτίζεται με την ανοχή. Ένας οργανισμός δεν μπορεί να λειτουργήσει αν ο καθένας έρχεται και φεύγει όποτε θέλει, αν το ωράριο είναι προαιρετικό, αν η διαφωνία με τη διοίκηση εκφράζεται με την κωλυσιεργία αντί με τον λόγο. Η εμπιστοσύνη και η ευθύνη είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: δεν μπορείς να ζητάς τη μία χωρίς την άλλη. Και όταν κάποιος υπερβαίνει τα όρια, η απάντηση δεν είναι ούτε η σιωπηρή ανοχή ούτε η δημόσια διαπόμπευση — είναι η νομική οδός. Υπάρχουν πλαίσια, διαδικασίες και νόμοι που ορίζουν τι οφείλει να κάνει ο υπάλληλος και τι μπορεί να απαιτήσει ο δήμος. Εκεί λύνονται αυτά τα ζητήματα· όχι στις φωνές.
Γιατί ας το πούμε καθαρά: όταν η λύση που μένει είναι να εμφανιστεί ο Ρουβικώνας σαν μπαμπούλας — είτε για να πιέσει μια διοίκηση, είτε για να τρομάξει κάποιον — τότε όλοι έχουμε χάσει τη γραμμή. Έχει χάσει τη γραμμή η διοίκηση που δεν βρήκε τον τρόπο να ακούσει εγκαίρως. Την έχει χάσει ο εργαζόμενος που ένιωσε ότι μόνο έτσι θα ακουστεί. Την έχει χάσει ο θεσμός του δημοτικού συμβουλίου, που από χώρος διαλόγου κατάντησε σκηνικό σύγκρουσης. Ο μπαμπούλας δεν είναι ποτέ η αιτία· είναι το σύμπτωμα ότι οι κανονικοί δρόμοι έχουν κλείσει.
Γι’ αυτό, ίσως, η πιο ουσιαστική ερώτηση για κάθε δημοτική αρχή δεν είναι «τι θέλει να κάνει», αλλά «πώς θα πείσει τον δικό της οργανισμό να το κάνει μαζί της — με σαφή όρια και σαφείς κανόνες». Και η πιο ουσιαστική ερώτηση για κάθε πολίτη δεν είναι μόνο «ποιον θα ψηφίσω», αλλά «πώς λειτουργεί στ’ αλήθεια αυτός ο δήμος, πέρα από τα πρόσωπα που εναλλάσσονται στην κορυφή του».
Γιατί οι σύμβουλοι έρχονται και φεύγουν. Οι δήμαρχοι αλλάζουν. Ο δήμος, όμως — οι άνθρωποι, οι ανάγκες, η καθημερινότητα — μένει. Και το πραγματικό στοίχημα είναι αν θα μάθουμε να βλέπουμε αυτό που μένει, και όχι μόνο αυτό που αλλάζει.
